کاتالیزور یا کاتالیست نقش بسیار مهمی در کاهش آلایندگی خودرو دارد. این قطعه برای اولین بار در سال ۱۹۷۵ بر روی خودرو‌های خارجی و در سال ۱۳۸۲ بر روی خودرو‌های ایرانی نصب شد. کاتالیزور می‌تواند آلاینده‌های خروجی از اگزوز را بین ۸ تا ۳۰ برابر کاهش دهد، با این حال بسیاری از رانندگان از علائم خرابی آن بی‌خبرند. در این گزارش به بررسی علائم خرابی کاتالیزور اگزوز، علائم خرابی سنسور کاتالیزور و راهکار‌های رفع این مشکل می‌پردازیم.
محل قرارگیری کاتالیزور ماشین و وظیفه آن
کاتالیست یکی از قطعات سیستم اگزوز است که بین منیفولد خروج دود موتور و صدا خفه‌کن اگزوز قرار می‌گیرد. احتراق در موتور گاز‌های آلاینده زیادی تولید می‌کند. کاتالیست با واکنش‌های شیمیایی بر روی ذرات گاز، علاوه بر جلوگیری از خروج آلاینده‌ها، بخش قابل توجه‌ی از آن‌ها را به گاز‌های کم‌ضرر تبدیل می‌کند.
کاتالیست گاز مونوکسید کربن، خطرناک‌ترین آلاینده خروجی از اگزوز، را به دی‌اکسید کربن تبدیل می‌کند که عوارض بسیار کمتری دارد. آزبست و گوگرد نیز از دیگر آلاینده‌های خطرناک هستند که کاتالیست آن‌ها را به گاز‌های کم‌خطر تبدیل می‌کند.
دلایل خرابی کاتالیزور خودرو
در اکثر موارد، پس از خرابی کاتالیست، به دلیل تجمع دود و سایر آلاینده‌ها این قطعه دچار گرفتگی می‌شود. گاهی نیز بدنه کاتالیزور صدمه می‌بیند. مهم‌ترین دلایل آسیب دیدن کاتالیست عبارتند از
- فشار بیش از حد به موتور و کارکرد طولانی در دمای بالا
- خرابی سنسور اکسیژن
- کیفیت پایین سوخت
- استفاده از افزودنی‌های غیر‌استاندارد
- احتراق ناقص
- خرابی شمع‌های موتور
- نشتی مایع خنک‌کننده موتور
- نشتی روغن موتور یا روغن‌سوزی
- ضربه فیزیکی به کاتالیست
- ورود شوک حرارتی به کاتالیزور
- خوردگی کاتالیست
افزایش بیش از حد دمای موتور
رانندگی با دور موتور بالا آسیب زیادی به قطعات خودرو می‌زند، حتی می‌تواند باعث ذوب کاتالیست شود. اگر دمای موتور برای مدت طولانی بالا‌تر از ۱۶۰۰ درجه فارن‌هایت باشد، گاز‌های آلاینده تولید شده بسیار داغ خواهند شد و عبور آن‌ها از کاتالیست می‌تواند باعث ذوب آن گردد.
خرابی سنسور اکسیژن
اندازه‌گیری اکسیژن موجود در محفظه احتراق برای مخلوط شدن با سوخت بر عهده سنسور اکسیژن است. اگر سطح اکسیژن به اندازه کافی نباشد، سوخت و هوا به خوبی با هم مخلوط نمی‌شوند و احتراق ناقص در موتور رخ می‌دهد؛ در نتیجه آلاینده‌های بیش‌تری تشکیل شده و احتمال گرفتگی کاتالیست افزایش می‌یابد.
کیفیت پایین سوخت و افزودنی‌های آن
استفاده از سوخت با کیفیت پایین به طور غیر‌مستقیم بر خرابی کاتالیزور تأثیر می‌گذارد، زیرا باعث احتراق ناقص در موتور می‌شود. این مشکل در صورت استفاده از افزودنی‌های سوخت بی‌کیفیت نیز به وجود می‌آید.
خرابی شمع موتور
شمع ماموریت جرقه‌زدن در موتور برای احتراق سوخت و هوا را بر عهده دارد. کارکرد نامناسب شمع نیز منجر به احتراق ناقص و خرابی کاتالیزور می‌شود. در این صورت ممکن است بخشی از سوخت داخل کاتالیست وارد شده و در آن بسوزد و آسیب جدی به کاتالیزور بزند.
نشتی مایع خنک‌کننده یا روغن موتور
کاتالیست در مکانی قرار دارد که در صورت نشتی مایع خنک‌کننده یا روغن موتور، احتمال گرفتگی آن وجود دارد؛ به همین دلیل باید فورا پس از مشاهده علائم نشتی مایعات به تعمیرگاه مراجعه کرد.
علائم خرابی کاتالیزور
از مهم‌ترین علائم خرابی کاتالیزور خودرو می‌توان به موارد زیر اشاره کرد
- کاهش قدرت موتور و شتاب‌گیری خودرو
- استشمام بوی نامطبوع
- خروج دود تیره از اگزوز
- حرارت غیر‌عادی اگزوز
- روشن شدن چراغ چک
- مشکل در استارت خوردن
- افزایش مصرف سوخت
کاهش قدرت موتور و شتاب‌گیری خودرو
کاهش قدرت موتور به ویژه در سربالایی‌ها خود را نشان می‌دهد. گرفتگی کاتالیست تا حدی باعث مسدود شدن مسیر خروج آلاینده‌ها می‌شود و بخشی از گاز‌های آلاینده به درون محفظه احتراق برمی‌گردند؛ به این دلیل اکسیژن کمتری برای ورود به محفظه احتراق در دسترس است و کیفیت احتراق کاهش می‌یابد.
در این شرایط، اگر پای راننده روی پدال گاز فشار دهد، خودرو شتاب معمول را نخواهد داشت. این مسئله همچنین باعث افزایش مصرف سوخت می‌شود.
استشمام بوی نامطبوع در اطراف خودرو
یکی از ذرات موجود در گاز‌های آلاینده خروجی از اگزوز گوگرد است. تحت تأثیر خرابی کاتالیزور، عملیات تبدیل گوگرد به دی‌اکسید گوگرد که گازی بی‌بو است، به درستی انجام نمی‌شود. در این حالت، انتشار گوگرد با بوی نامطبوعی مشابه تخم‌مرغ گندیده قابل تشخیص است.
مشکل در استارت خوردن خودرو
در صورت گرفتگی شدید کاتالیست، احتمال انسداد کامل جریان خروج دود از اگزوز وجود دارد. این مشکل باعث اختلال در فرآیند احتراق می‌شود که خود را ابتدا به صورت استارت خوردن با تاخیر و سپس روشن نشدن خودرو با استارت زدن نشان می‌دهد.
خروج دود تیره از اگزوز
مهم‌ترین نشانه خرابی کاتالیست خروج دود غلیظ و تیره از اگزوز است؛ زیرا کاتالیزور خراب نمی‌تواند آلاینده‌ها را خنثی کند. در نتیجه حجم زیادی از گاز‌های آلاینده به صورت دود غلیظ تیره از اگزوز خارج می‌شود.
حرارت غیر‌عادی اگزوز
در نتیجه احتراق ناقص، بخشی از سوخت در مسیر انتقال به اگزوز می‌سوزد و باعث تشکیل حرارت بیش از حد می‌شود. تشخیص حرارت غیر‌عادی اگزوز برای افرادی که در مکانیک خودرو تسلط کافی دارند، آسان است.
راهکار تشخیص مشکل با توجه به علائم خرابی کاتالیزور
با مشاهده علائم خرابی کاتالیزور باید به تعمیرگاه مراجعه کرد. سه آزمایش مهم برای تشخیص خرابی کاتالیزور به شرح زیر است
تست خلأ
مراحل این تست عبارتند از
- هنگامی که ماشین خاموش است، گیج خلأ را به خط خلأ در مسیر خروج دود از اگزوز متصل کنید.
- ماشین را روشن کنید و اجازه دهید موتور در حالت درجا گرم شود.
- تا زمانی که گیج روی فشار ۱۸ تا ۲۲ بار جیوه قرار بگیرد، صبر کنید.
- سپس به آرامی گاز دهید تا دور موتور به ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ دور در دقیقه برسد.
- اگر در این حالت فشار گیج خلأ به شدت کاهش یافت، کاتالیست سالم است.
تست دما
این تست به مراحل زیر انجام می‌شود
- ماشین را روشن کنید و چند دقیقه صبر کنید تا موتور به خوبی گرم شود.
- با استفاده از دماسنج، دمای لوله در مسیر خروج اگزوز قبل از کاتالیست را اندازه‌گیری کنید.
- دمای خروجی اگزوز در دهانه بیرونی را نیز اندازه بگیرید.
- اگر دو عدد به دست آمده یکسان باشد، کاتالیست خراب است.
تست فشار بازگشتی
این تست به مراحل زیر انجام می‌شود
- سنسور اکسیژن را جدا کرده و به جای آن فشارسنج را نصب کنید.
- ماشین را روشن کنید و صبر کنید تا موتور پس از چند دقیقه گرم شود.
- اگر فشارسنج بین ۰ تا ۳ پوند بر اینچ مربع را نشان داد، کاتالیست سالم است.
- اگر فشارسنج عدد ۸ پوند بر اینچ مربع یا بالا‌تر را نشان دهد، کاتالیست خراب است.
هزینه تعمیر یا تعویض کاتالیزور خودرو چقدر است؟
عمر مفید کاتالیست خودرو حدود ۱۰۰ هزار کیلوم‌تر یا ۱۰ سال است. در صورت گرفتگی محدود کاتالیزور امکان تمیز کردن آن وجود دارد، اما در صورت گرفتگی شدید یا صدمه دیدن این قطعه، تنها راه تعویض آن است. قیمت کاتالیزور انواع خودرو‌ها حدود ۳ تا ۶ می‌لیون تومان است. تعمیرکار نیز برای تعویض هر کاتالیست حدود ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان دستمزد دریافت می‌کند.
جمع‌بندی
کاتالیست تنها برای حفاظت از محیط زیست طراحی نشده و نقش مهمی در کارکرد خودرو دارد. گاهی بی‌توجه‌ی به تعویض کاتالیست خراب، خسارت‌های چند می‌لیونی برای تعمیر موتور را در پی دارد؛ به همین دلیل باید فورا پس از مشاهده علائم خرابی کاتالیست به تعمیرگاه مراجعه کرد.
در صورتی که حس می‌کنید تنفس ماشین شما دچار مشکل شده اما ایرادی در اگزوز و منیفولد خروجی وجود ندارد، باید کاتالیزور خودرو را بازدید کنید.
سوالات متداول
آیا کاتالیست ماشین به تعویض نیاز دارد؟ بله، کاتالیست ماشین نیز عمر محدودی دارد و بعد از مدتی باید تعویض شود. مبدل‌های کاتالیست خودرو‌های امروزی پس از طی ۸۰ هزار کیلوم‌تر، کارایی خود را از دست می‌دهند و باید تعویض شوند.
قیمت کاتالیزور ماشین چقدر است؟ قیمت کاتالیزور به عوامل مختلفی همچون نوع ماشین و استاندارد ضد‌آلایندگی آن بستگی دارد. با این حال برای اکثر خودرو‌های ایرانی، قیمت کاتالیست بیش‌تر از ۲.۵ می‌لیون تومان است.
آیا همه خودرو‌های داخلی کاتالیست دارند؟ بله، همه خودرو‌های داخلی که از سال ۱۳۸۲ تا به حال تولید شده‌اند، مجهز به کاتالیست می‌باشند.
