مکانیزم شکلگیری سرطان و طبقهبندی انواع آن بر پایه ژنتیک بررسی شد

سرطان بیماری است در آن برخی از سلولهای بدن به صورت غیرقابل کنترل رشد کرده و به سایر نقاط سرایت میکنند. این بیماری میتواند در تقریبا هر نقطهای از بدن انسان که از تریلیونها سلول تشکیل شده آغاز شود.

به طور معمول سلولهای انسانی از طریق تقسیم سلولی رشد و تکثیر میکنند تا سلولهای جدید مورد نیاز بدن را تأمین کنند. وقتی سلولها پیر یا آسیبدیده میشوند، میمیرند و سلولهای جدید جای آنها را میگیرند. گاهی این فرآیند منظم دچار اختلال شده و سلولهای غیرطبیعی یا آسیبدیده در حالی که نباید رشد کنند، تکثیر مییابند و تومورهایی را تشکیل میدهند.

تفاوت تومورهای سرطانی و خوشخیم

تومورهای سرطانی (بدخیم) به بافتهای مجاور گسترش یافته و میتوانند به نقاط دور دست بدن حرکت کرده و تومورهای جدید بسازند که به این فرآیند متاستاز میگویند. بسیاری از سرطانها تومورهای جامد ایجاد میکنند اما سرطانهای خون مانند لوسمیها معمولا چنین نیستند. تومورهای خوشخیم به بافتهای مجاور حمله نمیکنند و پس از برداشتن معمولا دوباره رشد نمیکنند، هرچند برخی میتوانند بزرگ شده و علائم جدی ایجاد کنند مانند تومورهای خوشخیم مغز.

ویژگیهای سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای طبیعی

سلولهای سرطانی در غیاب سیگنالهای رشد، تکثیر میکنند در حالی که سلولهای طبیعی تنها با دریافت سیگنال رشد میکنند. این سلولها سیگنالهای توقف تقسیم یا مرگ برنامهریزی (آپوپتوز) را نادیده میگیرند، به نواحی مجاور حمله کرده و در بدن سرایت مییابند. سلولهای سرطانی از سیستم ایمنی پنهان میشوند و گاهی سلولهای ایمنی را متقاعد میکنند که به جای حمله به تومور، از آن محافظت کنند. این سلولها تغییرات کروموزومی فراوانی انباشته کرده و به روش متفاوتی از مواد مغذی انرژی تولید میکنند که باعث رشد سریعتر آنها میشود.

ریشه ژنتیکی سرطان

سرطان یک بیماری ژنتیکی است که ناشی از تغییراتی در ژنهای کنترلکننده رشد و تقسیم سلولی میشود. این تغییرات میتوانند ناشی از خطا در تقسیم سلولی، آسیب به دیانا از عوامل محیطی مانند دود تنباکو و اشعه فرابنفش، یا ارثبری ژنهای سرطان از والدین باشد. توانایی بدن در از بین بردن سلولهای دارای دیانا آسیبدیده با سن کاهش مییابد که بخشی از دلیل افزایش خطر سرطان در سالهای بعد است. هر فرد ترکیبی منحصر به فرد از تغییرات ژنتیکی دارد و با پیشرفت سرطان جهشهای بیشتری اضافه میشود.

انواع ژنهای محرک سرطان

تغییرات ژنتیکی منجر به سرطان بر سه گروه ژن اصلی تأثیر میگذارند پروتواونکوژنها، ژنهای سرکوبکننده تومور و ژنهای ترمیمکننده. پروتواونکوژنها در رشد طبیعی سلولی نقش دارند اما با تغییر یا فعالسازی بیش از حد به ژنهای سرطانزا (اونکوژن) تبدیل شده و رشد غیرمجاز را تحریک میکنند. ژنهای سرکوبکننده تومور کنترلکننده تقسیم سلولی هستند و جهش در آنها باعث تقسیم کنترلنشده میشود. ژنهای ترمیم دیانا در تثبیت دیانا آسیبدیده نقش دارند و جهش در آنها منجر به انباشت جهشهای بیشتر و تغییرات کروموزومی میشود. درمانهای هدفمند امروزی بر اساس این جهشهای مولکولی توسعه یافتهاند.

سرطان متاستاتیک و پیامدهای آن

وقتی سرطان از محل اولیه به جای دیگری در بدن گسترش مییابد، سرطان متاستاتیک نامیده میشود. سرطان متاستاتیک همان نام و نوع سلولی سرطان اولیه را حفظ میکند؛ برای مثال سرطان سینه که به ریه سرایت کرده، سرطان سینه متاستاتیک است نه سرطان ریه. سلولهای متاستاتیک در میکروسکوپ شبیه سلولهای اولیه هستند و ویژگیهای مولکولی مشترکی دارند. درمان میتواند در برخی موارد طول عمر را افزایش دهد اما در موارد دیگر هدف کنترل رشد یا تسکین علائم است. اکثر مرگهای ناشی از سرطان به دلیل بیماری متاستاتیک رخ میدهد.

تغییرات بافتی پیشسرطانی

هر تغییر بافتی سرطانی نیست اما برخی در صورت عدم درمان میتوانند به سرطان تبدیل شوند. هیپرپلازی با تکثیر سریعتر سلولها و سازماندهی طبیعی بافت همراه است. دیسپلازی پیشرفتهتر است که در آن سلولها و سازماندهی بافت غیرطبیعی به نظر میرسند و احتمال سرطانزایی بیشتر میشود. کارسینوم درجا (مرحله صفر) شامل سلولهای غیرطبیعی است که هنوز به بافت مجاور حمله نکردهاند اما معمولا تحت درمان قرار میگیرند.

طبقهبندی انواع سرطان بر اساس سلول مبدا

بیش از ۱۰۰ نوع سرطان وجود دارد که معمولا بر اساس عضو یا بافت مبدا نامگذاری میشوند. کارسینوم شایعترین نوع است که از سلولهای اپیتلیال مبدا میگیرد. آدنوکارسینوم در سلولهای غدهای (تولیدکننده مخاط) تشکیل میشود و اکثر سرطانهای سینه، روده بزرگ و پروستات از این نوع هستند. کارسینوم سلول بازال در لایه پایه اپیدرم آغاز میشود. کارسینوم سلول سنگفرشی در سلولهای سنگفرشی پوست و اعضای داخلی شکل میگیرد. کارسینوم سلول انتقالی در اپیتلیوم انتقالی مثانه، حالب و لگنچه کلیه ایجاد میشود.

سارکوم، سرطانهای خون و لنفوم

سارکومها در استخوان و بافتهای نرم (ماهیچه، چربی، رگهای خونی و لنفاوی، تاندونها) شکل میگیرند. استئوسارکوم شایعترین سرطان استخوان است. لوسمیها سرطانهای بافت خونساز مغز استخوان هستند که تومور جامد نسازند و باعث تجمع گلبولهای سفید غیرطبیعی در خون و مغز استخوان میشوند. چهار نوع اصلی لوسمی بر اساس سرعت پیشرفت (حاد/مزمن) و نوع سلول (لنفوبلاستیک/میلوئید) وجود دارد. لنفوم در لنفوسیتها (سلولهای سیستم ایمنی) آغاز شده و در غدد و عروق لنفاوی تجمع مییابد. لنفوم هاجکین با سلولهای رید-استرنبرگ و لنفوم غیرهاجکین گروه وسیعی از سرطانهای لنفوسیتها هستند.

انواع دیگر سرطان

مولتیپل میلوما از سلولهای پلاسما در مغز استخوان مبدا میگیرد. ملانوما در ملانوسیتهای تولیدکننده ملانین پوست و گاهی چشم تشکیل میشود. تومورهای مغز و نخاع بر اساس نوع سلولی و محل در سیستم عصبی مرکزی نامگذاری میشوند و میتوانند خوشخیم یا بدخیم باشند. تومورهای سلول زاینده در سلولهای تولیدکننده اسپرم یا تخمک، تومورهای نورواندوکرین در سلولهای هورمونساز و تومورهای کارسینوئید (زیرمجموعه نورواندوکرین) در سیستم گوارشی با رشد آهسته دیده میشوند.

منبع موسسه ملی سرطان